“Haree tiha ema-lubun boot, Nia hanoin tebetebes sira” (Mt 9, 36)

Maun no biin-alin doben sira!

Kuarezma mak tempu di’ak atu la’o iha laran to’o Ida ne’ebé mak laran-luak hun. Iha dalan ne’e, Nia rasik la’o hamutuk ho ita iha dalan rai-fuik maran ita ema kiak nian, hodi tahan ita iha dalan ne’ebé lori ba ksolok maka’as Páskua nian. Iha «rai nakukun» kona-ba ko’alia salmu na’in (Sl 23, 4), babeur bele lori ita atu moris hodi la hein rahun-di’ak ka hodi tau laran-metin ida la loos iha ita ema nia liman nia servisu. Maibé mós iha-ne’e Maromak tau matan no tahan ita. Loos duni, mós ohin Na’i rona ema-lubun sira ne’ebé hamlaha ksolok, dame no domin nia hakilar. Ohin, hanesan otas-otas, sira moris hanesan ema ne’ebé soe tiha hela. Maibé, maski aat liu kasian, mesamesak, violénsia, hamlaha nian ne’ebé kona hodi la fihir ema katuas no ferik sira, ema adultu sira no labarik sira, Maromak la husik katak nakukun aat liu mak manán. Tebes duni, hanesan hakerek tiha ha’u-nia Predesesór doben Joăo Paulo II, iha «limite ida ba aat, (...), katak Maromak nia Laran-luak» (Memória e Identidade, 58). Tan ne’e mak ha’u hakarak hahú Lia-tatoli ne’e ho liafuan sira hosi Evanjellu: “Haree tiha ema-lubun boot, Nia hanoin tebetebes sira” (Mt 9, 36). Hosi hirak-ne’e, ha’u hakarak reflete kona-ba lia ida ne’ebé ema iha ita-nia otas ko’alia barak: dezenvolvimentu. Mós ohin Kristu «fihir» ema hotu-hotu no povu sira tomak hodi sadi’a sira. Fihir sira hodi hatene katak, tuir Maromak nia «projetu», Maromak bolu tiha sira atu hetan maksoin. Jezus hatene buat aat ne’ebé hamriik hasoru projetu ne’e, hodi sadi’a ema-lubun sira: Nia hakotu lia mai sori sira hosi asu-fuik sira, hodi saran Ninia moris rasik. Hodi fihir nune’e, Jezus hako’ak ema ida-idak no ema-lubun sira no saran sira hotu ba Aman, hodi hasa’e Nia An rasik nu’udar sakrifísiu espiasaun nian.

Kreda, simu tiha naroman hosi lia-loos paskál ne’e, hatene katak atu lori ba oin dezenvolvimentu integrál ida, ita-nia “matan” sei haree ema hanesan Kristu haree. Tebes duni, ita la dauk bele haketak hatán ba ema nia kuran materiál no sosiál oioin no hatán ba ema nia fuan nia kuran kle’an liu. Sei fó kbiit ba ida-ne’e liuliu iha ita-nia otas, ne’ebé halo ita tau neon iha oin moris no urjente kona-ba ita-nia responsabilidade ba ema kiak sira raiklaran nian. Ha’u-nia Predesesór doben Amu-Papa Paulo VI ko’alia ona momoos kona-ba aat sira subdezenvolvimentu nian hodi fó sai nia hanesan subtrasaun umanidade nian ida. Nune’e, iha Ensíklika Populorum progressio nia hakilar kona-ba «ema ne’ebé tanan sira-nia kuran materiál oioin, no ema ne’ebé egoízmu taa tiha horis sira-nia kuran morál oioin... estrutura sira ne’ebé haneha ema hosi ulun-na’in sira ne’ebé abuza ukun nian, hosi esplorasaun badain sira nia servisu nian ka hosi injustisa tranzasaun sira nian» (nş 21). Nu’udar antídotu ne’ebé bele hasoru aat hotu sira-ne’e, Amu-Papa Paulo VI propoin katak «ema sei buras neon kona-ba ema seluk nia dignidade, orientasaun ba espíritu pobreza nian, kooperasaun iha ema hotu-hotu nia di’ak, hakarak dame», no mós «ema sei rekońese folin sira aas liu, Maromak ne’ebé mak sira nia hun no rohan» (Ibid.). Nune’e, Amu-Papa la ta’uk propoin «ikusmai no liuliu, fiar, Maromak nia kmanek ne’ebé ema nia hakaran di’ak simu tiha, no unidade iha Kristu nia karidade» (Ibid.). Nune’e, Jezus ne’ebé «fihir» ema-lubun obriga ita sasin konteúdu loloos «umanizmu totál» nian kona-ba Paulo VI ko’alia hanesan «dezenvolvimentu integrál ema nia an tomak no ema hotu-hotu nian» (Ibid. Nş 42). Tan ne’e, kontribuisaun ida-uluk ne’ebé Kreda fó ba ema no povu sira tomak nia dezenvolvimentu la’ós liuliu meiu materiál sira ka solusaun téknika sira, maibé haklaken Kristu nia lia-loos ne’ebé eduka ema nia neon no hanorin ema no servisu nia dignidade loloos hodi buras kultura ida ne’ebé bele respeita ema nia ezijénsia oioin.

Hodi haree dezafiu boot sira hosi ema kasian barakliu raiklaran nian, ita la bele moris hanesan problema la iha no la bele taka an hodi hanoin ita an rasik de’it, tanba hahalok intolerável ne’e hasoru maka’as Kristu nia «fihir». Hadera-an no ezmola, hanutuk hamulak, ne’ebé Kreda propoin liuliu iha Kuarezma, bele sai okaziaun di’ak atu ita-nia «fihir» hanesan Kristu nia «fihir». Santu sira nia hahalok no esperiénsia misionária oioin ne’ebé iha Kreda nai istória hatudu didi’ak sá ida mak di’ak liu bele tahan dezenvolvimentu. Mós iha otas ho interdependénsia globál ne’e, ita bele haree katak la iha projetu ekonómiku, sosiál ka polítiku ida ne’ebé ema bele tau iha kmanek fó an ba ema seluk, ne’ebé tubu hosi karidade, nia fatin. Ema ne’ebé hahalok tuir lójika evanjélika ne’e, moris fiar nu’udar Maromak halo An ba mane nia belun ida, no hanesan Nia, tulun ema seluk nia kuran materiál no espirituál oioin. Nia haree ema seluk hanesan mistériu boboot ida, ne’ebé soi kuidadu no fó-laran rohan-laek. Nia hatene katak ema ne’ebé la fó Maromak, fó uitoan de’it; hanesan hateten beibeik Beata Tereza Kalkutá nian, la hatene Kristu mak povu sira nia kuran ida-uluk. Tan ne’e, sei tulun ema hasoru Maromak iha Kristu nia futar oin laran-luak; ema la hanoin nune’e karik, la bele harii sivilizasaun ida iha baze metin leten.

Tanba mane no feto sira ne’ebé halo tuir Espíritu Santu, mosu tiha iha Kreda Instituisaun oioin ba karidade, ne’ebé buka haburas dezenvolvimentu: ospitál sira, universidade sira, eskola sira atu hala’o formasaun profisionál, mikro-empreza sira. Inisiativa sira-ne’e, ne’ebé mosu uluk nanis inisiativa sira seluk hosi sosiedade sivíl, hatudu preokupasaun loos ba ema hosi ema sira ne’ebé lia-tatoli evanjellu nian mak dada. Obra sira-ne’e hatudu dalan ida ne’ebé bele lori mós mundu ohin nian ba globalizasaun ida ne’ebé tau iha klaran ema nia di’ak loloos, no nune’e, bele lori ba dame ne’ebé loos. Hodi sadi’a ema-lubun sira hanesan Jezus, Kreda hanoin katak atu hala’o ohin ninia kna’ar sei husu, ba sira ne’ebé hola tiha responsabilidade polítika sira no ba sira ne’ebé iha ukun ekonómiku no finanseiru, atu sira hala’o desenvolvimentu ida ne’ebé bele respeita ema hotu-hotu nia dignidade. Liberdade relijioza efetiva bele sai sinál ida katak sira haka’as na atu hala’o dezenvolvimentu nune’e, liberdade la’ós atu haklaken no selebra Kristu, maibé mós atu harii mundu ida ne’ebé karidade mak dada. Sei hatama iha haka’as-an ida-ne’e hanoin efetivu ida kona-ba buat ne’ebé relijiozu folin liu loloos iha ema nia moris no, nune’e, hala’o kna’ar importante tebes atu hatán ba ema nia husu sira kle’an liu no fó motivasaun étika ba ema nia responsabilidade pesoál no sosiál sira. Hosi kritériu sira-ne’e mak sarani sira sei aprende mós fihir ho matenek programa sira hosi sira ne’ebé ukun sira.

Ita la bele subar katak ema barak ne’ebé konfesa na nu’udar Jezus nia eskolante halo tiha sala sira iha istória laran. Beibeik, tanba hasoru problema sira todan, sira hanoin katak lai sei hadi’ak rai no hafoin mak sei hanoin lalehan. Iha kuran sira ne’ebé urjente nia oin, mosu tiha tentasaun ne’ebé halo sira hanoin katak lai sei muda estrutura sira iha liur. Ba ema balu, ida-ne’e halo sira nakfila kristianizmu ba moralizmu ida, halo sira tau “halo” iha “fiar” nia fatin. Tan ne’e, há’u-nia Predesesór Joăo Paulo II, ne’ebé hanoin ho respeitu, hateten loos: «Ohin ema iha tentasaun hanoin kristianizmu nu’udar matenek ida ema nian de’it, hanesan siénsia atu moris di’ak. Iha mundu sekularizadu liu, mosu tiha ema ida fahe hela iha balu rua, ne’ebé iha dimensaun orizontál de’it. Ita hatene fali katak Jezus mai tiha atu hato’o maksoin integrál» (Ensíklika Redemptoris missio, 11).

Ba maksoin integrál ne’e mak Kuarezma hakarak lori ita, hodi haree Kristu ne’ebé manán aat tomak ne’ebé haneha ema. Bainhira ita fila ba Mestre divinu, hodi nakfilak an ba Nia, ita moris koko ninia laran-luak hodi sakramentu Rekonsiliasaun nian, ita sei deskobre «fihir» ida ne’ebé hatene ita an kle’an liu no ne’ebé bele hamoris ema-lubun sira no ita ida-idak. Fihir ne’e halo konfiansa fila fali ba na’in hirak la taka an iha setisizmu, hodi loke ba sira-nia oin dalan ksolok moris rohan-laek nian. Ne’e duni, mós ona iha ema nia moris iha rai ne’e – bainhira ema bele hanoin katak hirus mak atu manán duni –, Na’i ladauk husik katak ema kuran sasin nabilan ninia domin nian. Ba Maria, «Laran-metin hun moris» (Dante Alighieri, Paraízu, XXXIII, 12), mak ha’u saran ita-nia dalan kuarezmál, atu nia lori ita ba ninia Oan mane. Ha’u saran ba Nia liuliu ema-lubun sira ne’ebé, hetan tiha susar tan kuran oioin, husu tulun, apoiu, komprensaun. Ho domin no hanoin ne’e, ha’u haraik ho neon ho laran ba hotu-hotu Bensa Apostólika espesiál ida.

Vatikanu, 29 Setembru 2005

BENEDICTUS PP. XVI

(Amu-Papa Bento XVI)

faça o download da mensagem (.doc)

© Copyright tradusaun: Parókia Nossa Senhora do Rosário - LALEIA (Timor-Leste)